Kube lithabo lodwa ebu Khosini bakwa Ndzundza Fene njengoba, iKosi uNdabezitha Vusi Mahlangu ahlonyuliswe ngesipho esiligugu esiyi veni uNdabezitha uMahlangu ubegade ahlangana nezinye iinkosi, ez'hlonyulisweko lokha uNdunakulu weSifunda seMpumalanga, uMnu. Mandla Ndlovu, anikela ngoku semthethweni ngee nthuthi zeemveni ezima- sumi amathathu nanne (34) eMkhandlwini yeze Ndabuko. Umnyanya lo ube ugade ubanjelwe ehloko dorobha yes’funda seMpumalanga iMbombela, etatawini lebholo erarhwako iMbombela Stadium, ngeles’hlanu, lokha amalanga nagade alisumi nes’thandathu (16) kiyo inyanga ephezulu le kaSewula.
Kazi iinthuthezi zimkhomba ndlela yokusebenza ezibuya ku ngurhulumende wes’funda, ngehloso yokuqinisa indima edlalwa bukhosi bendabuko em'phakathini yeendaweni zemakhaya. UNdunakulu bekakhambisana noMEC wezokuBusa ngokuBambisana, nobuKhosi kanye nokuhlaliswa kuhle kwabantu, (CoGHSTA), uMnu. Speed Mashilo.
UNdunakulu uMandla Ndlovu uthe iinthuthezi kufuzeke zisebenzele iintjhaba lakubusa khona amaKhosi la, ngoba nazi nje zilitshwayo loku khombisa bona urhulumende uzibophelele ekuthuthukiseni iintjhaba zamaKhosi.
uNdundakulu uthe amaKhosi asabambelele ekuhlonipheni nekurageni imisebenzi yamasiko, amagugu, kanye nokuthuthukisa iintjhaba zawo. Ngalokhoke bangurhulumende bazi bophelele ekutheni basekele amaKhosi ngombana lokho kuzoku qinisa ubudlelwano phakathi kwamaKhosi nombuso namkha norhulumende.
“kumthetho ukuthi singu rhulumende sisebenzisane namakhosi ekuthuthukiseni iintjhaba zamaKhosi, siyazi bona kubanzima khulu bona amaKhosi akwazi ukurhelebha emphakathini, kodwana lokha nasi sebenzisana nawo ngakelinye ihlangothi senza bona imisebenzi ibelula, yeke kungakho singurhulumende sasungula ihlelo loku hlomulisa amaKhosi ngeenyawo ezilula, lokhu akutjho bona sinjingisa amaKhosi kodwana kutjho bona sirhelebhana nawo ukuthuthukisa iintjhaba zawo. Nje singa kutjho kuzale umlomo bona lokha nakunemihlangano yamaKhosi, amaKhosekhethu azokwazi ukufika ngombana sele aneenyawo ezilula, begodu nalokha em'phakathini siyazi bona amaKhosi sele azokwazi ukurhelebha begodu afike neendaweni ezikude ngombana nje sele aneenyawo ezilula yeke kumsebenzi wethu loyo singurhulumende bona sisebenzisane namakhosi.” Kutjho uNdunakulu uNdlovu.
UNdunakulu uhlathulule amaKhosi njenga balingani abaqakathekileko emzabalazweni wokulwa netjhirho, ukutlhogeka, kwemisebenzi kanye noku ngalingani. Uthe amaKhosi ayazizwisisa iindingo zes’tjhaba, begodu akwazi noku hlanganisa iintjhaba bona zikwazi ukuhlaziya amano wezamahlelo wetuthuko.
“amaKhosi amthangala woku vikela nokuthuthukisa iintjhaba la abusa khona ngombana nakuba netuthuko eza emphakathini, kuthonywa kubikwe emaKhosini bona kuzokuba netuthuko ezukuba khona esitjhabeni, beseke kuthi ikosi ngokubambisana nomas’pala bakhiphe imodere ezokhamba imemezela esitjhabeni bona kunohlangano obizwa yikosi omayelana netuthuko yeke, leyomihlangano kufuzeke imenyezele ngeenthuthi ezibuya kurhulumende njenge veni le esiyinikela uNdabezitha bona ikwazi ukurhelebha esitjhabeni.”
UNdunakulu uNdlovu ubuye wathi urhulumende uzokuhlola amathuba woku sebenzisa, ikambiso yobudijithali ukuthuthukisa uku khulumisana, ukugcinwa kwamarekhodi neendlela zokuphatha ema ofisini wemiKhandlo yezamaKhosi neNdabuko.
uNdunakulu ukhuthaze khulu uku bambisana okuqinileko phakathi kwamaKhosi, amaKhansela wama wadi kanye naba phathi bakwamas’pala ukuze iindingo zomphakathi zilungiswe ngendlela efaneleko.
uNdabezitha u Mahlangu uthokoze uNdunakulu Kanye nethimba lakhe ngoku tlhogomela amaKhosi, begodu nangoku qinisekisa bona imisebenzi yamaKhosi iyenzeka emphakathini
“sibuKhosi bakwa Ndzundza Fene ngaphasi kweNgwenyama uMabhoko III silithokoza khulu isekelo lombuso, ngokuthi umbuso uqalele amaKhosi, Kanye nemisebenzi wawo, njenge Kosi yakwaFene ngiyathembisa bona lesi sipho, kusi sipho, ses’tjhaba, nje sele ubuKhosi buzo kwazi ukufika eendaweni ezikude, ukwazi ukuphetha amabanga wobu Khosi, kanye nes’tjhaba, ngiyaqinisekisa bona iveni le akusiyo yama banga wami kodwana ingeyama banga wes’tjhaba kanye nokuraga iimisebenzi yobu Khosi es’tjhabeni”
Ama-ofisi womKhandlu wezeNdabuko waKwaFene kanengi atlhoga bona abasebenzi bakhamba amabanga amade bayokusiza amalunga womphakathi. Yeke, ukuba nes'thuthesi kuyo rhelebha uMkhandlo bona uphendule msinyana eendingweni zomphakathi begodu uhlale useduze nabantu obasebenzelako.
uS’hlalo we Contralesa Kanye neziNdlu zamaKhosi Kanye nama Khoi-San eMpumalanga, uKghosi Lameck Mokoena: uveze ukuthi iMpumalanga isifunda sokuthoma so kuthenga iimveni zoku sebenza, ukusekela iimisebenzi weenkhulu zob’Khosi bendabuko. UKgoshi uMokoena uthe iimvenezi zizokusiza khulu ama-ofisi wemikhandlo yeNdabuko bona ikghone ukufinyelela eentjhabeni zamaKhosi ezimaqalanga.
“kuligalelo lombuso elikhulu bona kuqalele amaKhosi ngombana adlala indima eqakatheke khulu eentjhabeni, yeke njengo s’hlalo weContralesa Kanye neziNdlu zamaKhosi eMpumalanga ngilamukela ngeezandla, ez’futhumeleko igalelo lokuqalelela amaKhosi ngoba lokhu kuzowa khuthaza bona, nawo azibophelele ngokuzimisela ekurageni imisebenzi yokutlhogomela iintjhabazawo, khulu kazi ngithabiswa bona nje amaKhosi anikelwe iimveni lokhu kuyakhombisa bona urhulumende ulenzile irhubhululo lakhe wabona bona, eendaweni zamaKhosi kufuneka iimveni ngombana ezinye iindawo azikhambeki, kodwana siyathemba bona, nayo leyo izoba semahlelweni karhulumende yokulungiswa kweendlela eendaweni zamaKhosi, njengoba namhlanje is’funda sethu senze itshwayamlando yokunikela amaKhosi iimveni."
ukwamukelwa kweveni ebuKhosini bakwaFene kusithembiso sokuthi ubuKhosi bendabuko esiYingini seNkangala buzoku bonakala khudlwana. Begodu kadesi sele kuyoba lula khulu ukufika ebantwini khulu kazi eThembalethu laku nzinze khona ubuKhosi bakwaFene.
Kazi hlangana nabantu ebebakhambele umnyanya lo begade ku khona nabo sodorobha babo mas’pala abahlukileko kubalwa uSodorobha we Mbombela uSibongile Makushe-Mazibuko, kanye no Sodorobha kaMas’pala weSiyingi se-Ehlanzeni, uMnu: Terrence Shabangu. Kazi iimvenezi ezima sumi amathathu nanne (34) ngezokuthoma ekuhlonyuliswe ngazo im’khandlo, yeeNdabuko, yeke kubikwe bona ezinye zazo zizokuthengwa enyangeni ezako le.